Serbskie światy poetyckie

Pewien literacki renesans

Kiedy mówimy o współczesności w literaturze, wkraczamy w przestrzeń dwóch zagadnień: problemu literackiej periodyzacji oraz kwestii współczesnej poetyki. Pojęcie „współczesność” w historii literatury nie jest stabilne i jasno zdefiniowane, stanowi raczej dynamiczną i ruchomą kategorię, która wraz z upływem czasu stale się przesuwa. Literatura współczesna w najszerszym rozumieniu obejmuje zwykle kilka ostatnich dekad pewnej produkcji literackiej, zazwyczaj przy tym naznaczonej określonym wydarzeniem historycznym, które wpływało formatywnie tak na poetykę, jak i na okoliczności wytwórczo-dystrybutywne (na przykład upadek systemów socjalistycznych w Europie Wschodniej z końcem lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku).

Dla literatury serbskiej taką formacyjną cezurą były wojny z lat dziewięćdziesiątych, które doprowadziły do rozpadu socjalistycznej federacji republik jugosłowiańskich i powstania kilku nowych państw. W wypadku Serbii proces tworzenia się nowej państwowości trwał od 1991 do 2006 roku, objąwszy takie znaczące wydarzenia historyczne jak wojny w byłej Jugosławii (1991–1995), sankcje, wojna kosowska i natowskie bombardowania Serbii w 1999 roku czy przemiany z 5 października 2000 roku, które odcisnęły piętno na końcówce rządów Slobodana Miloševicia i początku przemian demokratycznych w Serbii. W warunkach kryzysu społecznego i transformacji modelu ekonomicznego instytucje literackie słabły, państwowe wydawnictwa wygaszano, a przestrzeń publiczna uległa podziałowi. W wyniku przemian politycznych z 2000 roku doszło do stopniowego otwarcia społecznego, normalizacji kontaktów międzynarodowych i odnowienia infrastruktury kulturalnej. Sam proces nie był linearny ani pozbawiony przeszkód, a jego bolesne konsekwencje są wciąż odczuwalne, stworzył jednak warunki do pojawienia się nowych generacji literackich oraz do znaczących przemian, jeśli chodzi o modele gatunkowe i poetyckie w literaturze serbskiej.

W kontekście poetyki pojęcie współczesności dotyczy sposobu, w jaki dzieło literackie ustanawia relacje z czasem i społeczeństwem, w których powstaje; i nie chodzi tu wyłącznie o konkretną epokę historyczną, lecz również o wynikający z niej horyzont estetyczno-empiryczny. Krótko mówiąc: współczesność to nie tylko kwestia daty powstania tekstu, ale także sposobu, w jaki ów tekst odzwierciedla, kształtuje i problematyzuje teraźniejszość – jak reaguje na duchowe, społeczne, polityczne i kulturowe procesy swoich czasów. A współczesna poezja serbska podejmuje takie tematy jak globalizacja, migracje, wojny, kapitalizm i kultura konsumpcyjna, kwestie tożsamości, przemian technologicznych i komunikacji cyfrowej, problemy ekologiczne; reaguje na bieżącą sytuację społeczną i polityczną w Serbii, wyrażając to, co wypełnia i determinuje życie współczesnego człowieka.

Przemiany pola literackiego w Serbii w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat pozwalają dziś mówić o swoistym renesansie poezji. Chociaż termin „renesans” może się wydawać przesadny w odniesieniu do zjawiska literackiego, które zachodzi w ramach stosunkowo mało rozpowszechnionego języka i w ograniczonej przestrzeni kulturowej, wiele znaków wskazuje na to, że scena poetycka jest obecnie żywsza, bardziej różnorodna i widoczniejsza niż w minionych dekadach. W analizach często wspomina się, że serbska poezja ostatnich lat pod względem jakości i aktualności przewyższa powieść. Współczesna poezja serbska jest dziś w istocie literackim odbiciem teraźniejszości.

Czynniki wzmacniania sceny poetyckiej

Na przebudzenie poezji i wzmocnienie sceny poetyckiej w Serbii wpływały rozmaite faktory i okoliczności, które w najszerszym ujęciu możemy określić jako czynniki technologiczno-medialne, infrastrukturalne, społeczne i generacyjne. Do czynników technologicznych zaliczamy wykorzystywanie internetu i kompetencji cyfrowych w celu dystrybucji i promocji poezji, formowanie nowych platform służących jej prezentowaniu, poszerzaniu sieci dostępności i recepcji poezji oraz bezpośredniej komunikacji z czytelnikami. Czynniki infrastrukturalne oznaczają pojawianie się nowych oficyn, które decydują się na wydawanie poezji, oraz coraz większą rolę konkursów i nagród literackich w formowaniu sceny poetyckiej i nadawaniu jej wartości. Czynniki społeczne to popularne publiczne odczyty poezji, festiwale, regionalne i międzynarodowe powiązania, które są możliwe przede wszystkim dzięki językowym predyspozycjom. Czynnik generacyjny odnosi się do zmiany pokoleniowej i do nowej poetyki, ale także do współpracy międzypokoleniowej i wpływów, które we współczesnej poezji są wzajemne i inkluzywne, co najlepiej pokazuje akceptacja transformacji sceny poetyckiej przez poetów starszej daty, którzy nierzadko również sami w owych przemianach uczestniczą.

Czasopisma internetowe i portale

Jednym z kluczowych czynników odrodzenia sceny poetyckiej była jej demokratyzacja zapewniona przez wykorzystanie internetu jako nowej przestrzeni literackiej. Przestrzeń cyfrowa umożliwiła młodym autorom, dla których często brakowało miejsca w głównym nurcie literatury, publikowanie tekstów, wymianę idei i formowanie wspólnot poza tradycyjnymi instytucjami. Internet zmniejszył zależność od wydawców i czasopism, które w erze cyfrowej zaczęły znikać, oraz od centrów kulturalnych tudzież bibliotek jako jedynych miejsc legitymizacji literatury. Wydawcy uzyskali zarazem platformę do promocji i reklamy, w niektórych z poprzednich okresów niemalże im niedostępnych. W tym sensie scena poetycka stała się bardziej horyzontalna i otwarta. Jednocześnie powstały liczne czasopisma internetowe i portale, z których większość funkcjonuje na poziomie całego regionu, łącząc autorów i autorki z terenów byłej Jugosławii, mówiących podobnymi językami. Należy wspomnieć o takich portalach jak Agon, Libartes czy Strane (Bośnia i Hercegowina), jak również o interesującym regionalnym fenomenie: projekcie Čovjek-časopis (Człowiek-czasopismo). Internet zmienił sposób publikowania i dystrybucji poezji. Czasopisma online i portale literackie stały się istotnymi platformami do publikacji nowych tekstów, krytyki i wywiadów oraz do informowania czytelników. Owe przestrzenie cyfrowe przyspieszyły cyrkulację idei i zwiększyły dostępność, jak również umożliwiły tworzenie alternatywnych kanonów literackich poza systemem instytucjonalnym.

Dla młodych poetów internet stanowi miejsce stawiania pierwszych kroków na polu literatury: publikowanie w czasopismach online zapewnia szybką rozpoznawalność oraz usieciowienie z innymi autorami. Jednakże stworzył on również pewne problemy, z którymi scena literacka w Serbii jeszcze nie potrafi sobie poradzić. Internet jest przestrzenią bez jasnych i wiarygodnych filtrów oraz kryteriów wartości. Wyjąwszy kilka portali z oddaną i kompetentną redakcją, teksty literackie publikowane są w nim zazwyczaj bez ingerencji redakcyjnej. Oprócz tego w ostatnich latach funkcjonowanie Instagramu pozwoliło na to, by poezja niskiej jakości, odpowiednia dla formatu postów i stories, pozbawiona większej wartości estetycznej, gromadziła i przyciągała dużą liczbę obserwujących i czytelników, obniżając w ten sposób oczekiwania wobec młodych poetów, błędnie prowadząc ich w kierunku podejmowania tematów pożądanych przez publikę internetową i zaspokajania jej oczekiwań. W ramach tego zjawiska spotykamy się z rozpowszechnionym fenomenem autorów literatury o znikomej jakości, mających jednak ponad sto tysięcy aktywnych obserwujących, podczas gdy najlepsze i docenione przez krytykę zbiory poezji z danego roku nie są w stanie sprzedać się w nakładach trzystu egzemplarzy.

Publiczne czytania i warsztaty literackie

Równolegle z internetem pojawiła się też nowa odsłona kultury publicznych czytań poezji. Mniej więcej w połowie pierwszej dekady XXI wieku zaistniały wydarzenia przywracające poezję do pozainstytucjonalnej przestrzeni publicznej: cykle czytań (na przykład Pesničenje), a także takie projekty jak Poezina i ARGh!, które spajają performance i publiczne czytanie, Orfisti, będące połączeniem publicznych czytań i dyskusji literackiej, oraz różne nieformalne trybuny poetyckie, zloty i festiwale alternatywy. Wydarzenia te nie były jedynie miejscami prezentacji poezji, lecz stanowiły również forum tworzenia wspólnoty, która przemieściła się z instytucji ku alternatywnym przestrzeniom, takim jak niezależne domy kultury, kluby i bary. Obecnie w Belgradzie każdego miesiąca odbywają się liczne publiczne czytania; na tych wydarzeniach, jak również na spotkaniach promujących wydania poezji, nierzadko zbierają się setki ludzi, co jest niezwykłe nawet dla znacznie większych scen poetyckich.

Szczególnym impulsem do kształtowania się najnowszej generacji poetów i poetek, przynależących do pokolenia Z, stały się liczne warsztaty kreatywnego pisania, które rozpowszechniły się w Serbii, przede wszystkim w Belgradzie, ale i w innych miastach. Przez mniej więcej dziesięć ostatnich lat jedni z najznamienitszych i najsłynniejszych poetów różnych generacji (Zvonko Karanović, Enes Halilović, Ognjenka Lakićević, Jasmina Topić, Nadia Rebronja, Ana Marija Grbić) prowadzili popularne warsztaty poetyckie, na których ukształtowało się całe nowe pokolenie autorów i autorek.

Jako stolica, Belgrad wciąż stanowi centrum krajowej sceny literackiej. W głównym mieście Serbii koncentrują się najwięksi wydawcy, instytucje kultury oraz organizatorzy publicznych czytań. Większość istotnych wydarzeń poetyckich – promocji, spotkań i odczytów – odbywa się właśnie w Belgradzie. Jednakże w minionych dekadach również w innych miastach rozwinęły się mocne lokalne sceny. Novi Pazar stał się znaczącym centrum dzięki aktywnym kręgom twórczym, czasopismom i inicjatywom wydawniczym. Pančevo stworzyło rozpoznawalną scenę poetycką dzięki pracy lokalnych organizacji i czasopism. To właśnie Pančevo może się pochwalić najstarszym wydawanym cyklicznie zbiorem poezji i prozy dla młodzieży, zatytułowanym Rukopisi, który gromadzi autorów z całej byłej Jugosławii. Te lokalne inicjatywy odgrywają ważną rolę, gdyż decentralizują życie literackie i umożliwiają powstanie rozmaitych podejść estetycznych.

Kombinacja transformacji społecznej, komunikacji cyfrowej, nowej kultury publicznego czytania oraz popularność warsztatów kreatywnego pisania stworzyły warunki do zaistnienia generacyjnych fal poetów, które wyłaniają się nieprzerwanie od połowy lat dwutysięcznych. W latach dziewięćdziesiątych i na samym początku dwutysięcznych pojawiły się zaliczane do najznaczniejszych poetyckie głosy średniego pokolenia: Ana Ristović, Dejan Aleksić, Enes Halilović, Jasmina Topić, Petar Matović, następnie przeplata się kilka roczników twórców urodzonych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Tutaj możemy wskazać najbardziej reprezentatywnych autorów i autorki, jakimi są: Goran Korunović, Maja Solar, Stevan Bradić, Nadija Rebronja, Bojan Vasić, Ivana Maksić, Anja Marković, Stevan Tatalović, Maša Seničić, Ognjen Obradović, Ognjen Aksentijević, Radmila Petrović.

Rola wydawców

Szczególną rolę w rozwoju współczesnej poezji odegrali mali, niezależni wydawcy, którzy zaczęli publikować zbiory wierszy. Choć poezja ma tradycyjnie niewielki potencjał rynkowy, niektóre domy wydawnicze zauważyły jej znaczenie dla kultury i poświęciły jej osobne serie. Do połowy lat dwutysięcznych, po upadku większości dużych państwowych oficyn, wydawanie poezji było związane przede wszystkim z różnymi centrami kultury i instytucjami. Tradycyjni wydawcy na publikowanie poezji się nie porywali. W tych okolicznościach ukazały się dwie istotne edycje – Povelja Biblioteki Narodowej z Kraljeva oraz tom poświęcony poezji wydany przez Kulturni Centar Novog Sada. Również sami autorzy uczestniczyli w wielu niezależnych przedsięwzięciach wydawniczych, czego przykładem są grupa poetycka Cache i stowarzyszenie Knjižuljak, działające zaledwie kilka lat, ale mające znaczny wpływ na rozwój niezależnego wydawania poezji. Następnie powstało kilka domów wydawniczych, które skupiały się na publikowaniu poezji. Tu trzeba wyróżnić takich wydawców jak Treći Trg, PPM Enklava, Raštan izdavaštvo czy oficyny, które oprócz prozy publikują też poezję, takie jak Arhipelag, Kontrast izdavaštvo, Presing, Sumatra.

Dzięki tym wydawcom poeci zyskali możliwość stosunkowo szybkiego publikowania debiutanckich książek, a publiczność uzyskała dostęp do większej niż wcześniej liczby nowych tytułów. Rozwiązany został kluczowy problem poezji, którym jest dystrybucja – dzięki nowym wydawcom poezja jest dostępna w większości księgarń w Belgradzie, jak również w dużych sieciach w całej Serbii. Niektóre książki poetyckie osiągały też pokaźne nakłady, co dodatkowo zachęciło wydawców, by publikować poezję.

Współpraca regionalna

Jeszcze jednym ważnym czynnikiem rozwoju współczesnej sceny poetyckiej jest współpraca regionalna. Pisarze z Serbii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny oraz Czarnogóry łączy język – ten sam lub bardzo podobny – co umożliwia relatywnie łatwe czytanie i wymianę literatury. Ta bliskość językowa sprzyja urządzaniu wspólnych festiwali, wizytom oraz publikowaniu w czasopismach regionu, a podobne doświadczenie historyczne umożliwia postrzeganie literatury powstającej na terenie ex-Yu [powszechne w krajach byłej Jugosławii określenie tego regionu – dopisek red.] jako pewnej wspólnej przestrzeni, otwartej na komparatywne czytanie i tworzenie wspólnych systemów wartościowania literackiego. Nierzadko autorzy z innych państw byłej Jugosławii publikują książki u serbskich wydawców.

Jednakże, mimo językowej kompatybilności, nie istnieje jednolity regionalny rynek księgarski. Dystrybucja pomiędzy państwami byłej Jugosławii jest wciąż jeszcze ograniczona, przez co książki często z trudem przekraczają międzypaństwowe granice. Ta sytuacja ukazuje zarazem główny paradoks współczesnej sceny literackiej: funkcjonuje intensywna komunikacja kulturalna, ale niedostatecznie rozwinięte są powiązania infrastrukturalne.

Nurty poetyckie we współczesnej poezji serbskiej

W najszerszym sensie generację współczesnych poetów w Serbii tworzą autorzy urodzeni między końcem lat siedemdziesiątych a końcem lat dziewięćdziesiątych. Choć trudno jest mówić o ściśle zdefiniowanych szkołach albo ruchach, można zauważyć kilka dominujących nurtów poetyckich.

Jeden z najbardziej wpływowych stanowi nurt opierający się na dziedzictwie wysokiego modernizmu i neosymbolizmu. Ta poetyka rozwija złożoną strukturę metaforyczną, wyeksponowaną symbolikę i często intuicyjny stosunek do świata. Wiersze z tej tradycji charakteryzuje mocny komponent imaginistyczny i dążenie do bardziej uniwersalnych tematów – poeci obstają przy nadawaniu lirycznego kształtu swoim wizjom, ale i wyobrażeniom czasu, historii, pamięci i ontologicznego doświadczenia jednostki. Linia ta w dużej mierze opiera się na poetyce modernistów z drugiej połowy XX wieku w serbskiej literaturze, ale i na wpływie polskiej poezji.

Drugim znaczącym nurtem jest tzw. poezja językowa albo eksperymentalna. Tworzący w nim poeci badają granice języka, fragmentaryczność dyskursu i możliwości formy poetyckiej. Ich wiersze często dekonstruują tradycyjną narratywność i wprowadzają elementy kolażu, intertekstualności i procedur konceptualnych. W ramach tego podejścia poezja staje się przestrzenią badania języka jako tworzywa.

Trzeci kierunek można określić mianem poezji konfesyjnej albo werystycznej. Poetyka ta wychodzi od codziennego doświadczenia, elementów autobiograficznych i wielkomiejskiego życia. Wiersze bywają bardziej bezpośrednie, narratywne, skoncentrowane na tematyce osobistej i pokoleniowej: dorastanie, praca, relacje emocjonalne i niepewność socjalna. Ten typ poezji, właśnie ze względu na swą komunikatywność, prostszy język ekspresji, często znajduje szersze grono czytelników, ale spotyka się też z pewną rezerwą ze strony krytyki. W najmłodszym pokoleniu autorów zauważalny jest szczególny wpływ amerykańskiej poezji XX wieku, zwłaszcza generacji bitników.

Ważny segment współczesnej sceny stanowi też poezja zaangażowana. Poeci z tego nurtu podejmują takie tematy jak krzywdy społeczne, konflikty polityczne, kwestie tożsamościowe i dziedzictwo wojen z lat dziewięćdziesiątych, społeczeństwo konsumpcjonistyczne i globalne ruchy polityczne, stosunek serbskiego społeczeństwa jako transformacyjnego do Unii Europejskiej jako wspólnoty oraz do europejskiego dziedzictwa kulturowego i politycznego. Zaangażowanie nie zawsze manifestuje się przez otwarcie polityczną wypowiedź; czasem jest obecne w formie subtelnej ironii, materiału dokumentalnego albo krytyki współczesnych odmian kapitalizmu i kultury medialnej. Poeci w Serbii uczestniczą w różnych przejawach aktywizmu społecznego. Jako przykład możemy przywołać ostatnie wielkie protesty studenckie i obywatelskie w Serbii, podczas których poeci organizowali wiele programów wsparcia i solidarności.

W ostatnim dziesięcioleciu zauważalny jest także rozwój ekopoetyki. Kierunek ten zajmuje się relacją człowieka i przyrody, kryzysem klimatycznym, krajobrazem oraz etyką ekologiczną. Wiersze ekopoetyczne próbują wyjść ponad perspektywę antropocentryczną i wyznaczyć inną relację między językiem a światem przyrody. Na gruncie tematów ekopoetyckich ustanawia się również nowa relacja między serbską i polską poezją, a platformą jest nowo utworzony festiwal Škola ekopoetike (Szkoła Ekopoetyki) w Belgradzie, wspierany przez Instytut Polski; w ramach tego wydarzenia polscy autorzy odwiedzają Serbię.

Oczywiście nurty te nie są ściśle rozdzielone: wielu poetów łączy elementy kilku z nich, tworząc autentyczne, złożone światy liryczne, toteż współczesną scenę można najlepiej opisać jako pole otwartych eksperymentów i estetycznego pluralizmu, który poprzez mnogość głosów i poetyk pozwala odczuwać tę poezję jako żywą, relewantną i wartościową.

Podsumowanie

Współczesna poezja serbska rozwija się w złożonej przestrzeni pomiędzy tradycją instytucjonalną a nowymi formami cyfrowymi. Jej renesans nie jest rezultatem pojedynczego czynnika, lecz kombinacji przemian społecznych, innowacji technologicznych i pokoleniowej energii nowych autorów. W tym sensie współczesną scenę poetycką można postrzegać jako dynamiczną sieć poetów, wydawców, festiwali, portali i lokalnych inicjatyw, które wspólnie kształtują jeden z obecnie najżywotniejszych segmentów współczesnej literatury serbskiej.

przełożył Damian Stankiewicz